نخاع آویزان

شعر و نقد ادبی


	نگاهي به مجموعه شعر رضا چايچي *مرا با دیدن این دریاهای مرده کاری نیست* آن اقیانوس پر خروشان اقیانوس من کجاست؟... *هوشنگ ایرانی* **************************** اوه اوه اوه سیروس جان اوه اوه اوه سیروس جان... ****************** به سیروس رادمنش و پرواز ش... تنها و در به در چون موج مرغان وحشی از یکه دریا آغوش ِ پهلو کدام کرانه است؟ از پر کشیده تر بوم گیتار توست *** مثل مردابهای جاری برهنه و لات از ارتعاش رگ سینه به ساحل می مالند ماهیان یائسه در آب تا کلمات سفید را که مثل کوهستان طوفانی اند میان روزنه به سینه بکوبم که این خاک ِ خاک بر سر بوی گند می داد *** از باد سبک تر از حاشیه زرد تر از دشت زخمی تر از کشاله نجیب تر تراوش ارغوان و ابر است وقتی کنار کرانه دو پهلوی تو می آرامد 20شهریور1387 ******************************************************************* نگاهی به مجموعه " بوی اندام سیب " چایچی، رضا- نشر ثالث1383 " بوی اندام سیب " مجموعه شعر نه چندان دوری از رضا چایچی است که خود را میان انبوهی از تجربه های ایسمیک واجد بودن می کند. حضور رمانتیک ایرانی و حرکت در بطن جامعه ، تردید و پتانسیل ذهنی متفاوت از هستی آدمی ، استفاده از کلام غیر روایی منبعث از روایت های دیالوگ دار در گفتمانهای روزانه ، جهش های ناگهانی و دنبال هم رفتن تصاویر شاعرانه ، استفاده از تکنیک های سینمایی در به تصویر کشیدن لحظه ای برای دید مخاطب ، ترکیب ذهن سابژه ای شاعر در فضای مکشوف اشیاء ، استفاده از ابزار زندگی تخصصی و حرفه ای شغلی در کنار ضروریات روزمرگی و ظرفیت های بسیار زیاد دیگری که در این کتاب چایچی یافتم بر این نوشته اصرار کردم . حال آنکه با توجه به پراگماتیسمی که در شعر او سراغ دارم راهی در زبان خودش ایجاد کرده است و تلاش از پی یافتن گذرگاهی مطمئن در زبان را جهت تثبیت موقعیت فعلی شعرش دارد. با نگاهی اجمالی به مجموعه شعر های گذشته چایچی درمی یابیم که این حرکت ریشه در جنبش و دگردیسی های زبانی و زمانی ابتدایی در چایچی دارد و ظرافتهای سخن در پیشرو بودن اش و نمایه های مجزا در شعرش که با ساختار های "آرام و آشنا " مواجه می سازد نقبی به سمت شعر روایت محور همراه با پراتیک زبانی که خاص زمان چایچی است می شود. البته گاهی ناخوآگاه زبان در شعر چایچی به شاعران جوان حوالی سالهای 1345 نیز بر می گردد و موقعیتهای ایجاد شده نقش زبانی خود را از دست می دهند و بیشتر به حفظ معانی انتزاعی پیش می رود. من ؛ تنها پایین آمدن کلاغ ها را دیدم و پوسیدن دریا را ستاره ام در گیسوی تو بود و تو نبودی من بی تو مًردم ( بی چتر بی چراغ ، انتشارات بهینه ؛1370ص31- 32) *** راستی یادم رفت که بگویم گیسوانت یک ستاره بیشتر از شب دارد ( کریم محمودی . فردوسی 1347 ) ویا : به این سو بیا و دست خونینت را در دستهای ناتمام من بگذار ( بی چتر بی چراغ ،ص 7 ) و یا : بر آفتاب می ایستی با دستهای خالی ات به باد بی سامان شکل دهی ( بی چتر بی چراغ ،(ص 2۲ و یا : جیب هایت را پر کن از سپیده و آفتاب وقتی به دیدار کسی می روی که در گود ترین جای شب به انتظار توست ( بوی اندام سیب ، ص27 ) و یا : حقیقت چتر کهنه ایست میان خرت و پرت های انباری عشق در اتاق تنهاست خمیازه می کشد و پیر می شود ( همان ، ص 15) *** سیبی در انتظار آمدن حوا در زیر چتر ابر خمیازه می کشد ( اسماعیل رها ، لب تلخی و فنجان، 1369؛ ص 52) در اشعار رضا چایچی روایی بودن گاه گاه تضادهای چند گانه با خوانش متنی توامان از دال و مدلولی همراه می شود ( بخاطر می آورم سوسور در جایی می گفت : ارتباط دال و مدلول ، ارتباط دلبخواهی است) و به سمت افقهای منتظر پیش می رود. اما کشف های اصیل شاعرانه در سرلوحه کاری شعر های زیادی از این کتاب است که خود نشانی از توان چایچی در ایجاد ساختارهای سابژه ای در ذهن مخاطب دارد و به قول سارتر " شاعر کسی است که از زبان استفاده می کند و واژه را خود چیز ها می داند نه نشانه های آن" که تعمیم به شعر های چایچی به خصوص کتب بوی اندام سیب می دهم.در این کتاب نحله های شاعرانه زیادی به چشم می خورد که ناشی از کارکردهای زبانی متفاوت در ژانر متحد چایچی دارد، حکایت می کند. چا یچی که در آثار گذشته خود توانمندی های شاعرانه اش با توجه به حرکتهای دهه هفتاد و امکانات زبانی توانست در بوی اندام سیب مجموعه تقریبا کاملی از نرم های شعری اش را ارائه دهد. در اکثر شعرهایش ، شعر از نقطه مشخص و روشنی به نکته ای در متن بدل می شود که معمولا در آخر شعر بدست می آید مثل شعر " آلبوم عکس " در ص14.در اکثر شعر ها به موتیف خاص و مشخص می پردازد. مثل : " پنجره / شانه / آب / آسمان / خاک / گل و... " و به مفاهیم انتزاعی کلمات دست پیدا می کند. مثلا در شعر " بذر ها " : بذر هایت را به روح خاک بسپار و گرنه پرسه بر اندام ِ بی انتهای بیابان دیوانه ات می کند. ( ص 12 ) و یا شعر زیبای " آلبوم عکس " : آفتاب در پنجره ها غم می گذارد.... زن بر دامن خود آرام آرام خم می شود و می گرید آلبوم عکس را می بندم ..... / جاده ها می پیچند اما مرد به شکل ساکت سنگ ها می اندیشد و اینکه می شود شانه تقویم ها را شکست. ( ص 14) پدیده های روزمره اجتماعی و فرهنگی از نگاه تیز و دقیق چایچی باز نمی ماند و طرح قطعه قطعه هر شالوده استوار بر ذهن را با مبادرت بر کلام سلیس و روزمره به سخره می گیرد.و با تلنگری دوره ای در شعر ، مخاطب را به وجد می اورد و سطر های پس و پیش را به کنش دو طرفه بین متن و مخاطب وا می دارد. مثلا در شعر " پرچم سرخ " با تار و پودی ساده و منسجم که هستی هستی شناسی لغات را در جای خود حفظ کرده است ، و حضور یک " منِ " غایب را در تمام شعر ها ی کتاب به تمامیت تعمیم می دهد. پرچم سرخی را بیرون کشید از دل خاک کهنه ای پوسیده و پاره که آرام آرام با نسیم لرزید و جان گرفت ( ص 21 ) و در شعر" مزار " شاعر خود را در میان مزاری می یابد که به دیالکتیک سابژه ای با خود در شعر می انجامد و ناگهان متوجه می شود که در این گورستان جایی برای گریستن نیست. چایچی با توجه به اهمیت ایجاد ان تلاشی مضاعف نسبت به پرهیز از اطناب در شعر " دیدار " آنقدر زبان شاعرانه را به سطح و زبان دم دستی نزدیک می کند که چاره ای نداریم جز اینکه بپذیریم شکلی ابژه ای بیرون زبان اتفاق افتاده است و منش ارتباطی را از دست می دهد و تنها به هرمنوتیک شلایر ماخر ( شناخت متن را دریافت معنای اصیل و راستین یک متن می دانست ) می انجامد.این رابطه را گاهی بین شعر های بلند ترش هم می توان بین " خودِ " شعریش و مخاطب تقسیم کرد. مثلا در شعر " نسیم " از سطر 26 تا 28 یک طرح کوتاه و زیبا با کمک کنش بین کلمات در طول و عرضی جامع نمایان می شود: کوتاه گاهی اما می وزد نسیم ( ص37 ) و یا : فوران آفتاب در پیراهن سیاه عطر و موج گندمزار و بوی اندام سیب را ( ص 46) .رضا چایچی در این کتاب توانسته است ارتباط حسی فضا های پارادوکس شعر با مخاطب و رها کردن آن دو در اتمسفری با تصاویر ملموس و نزدیک هم چنین وجود کلید هایی در گشایش دروازه های شعری اش ایجاد کند. مثلا در شعر " نشانه ها ، راز ها و واژه ها " . اتم را شکافتیم و هیروشیما را آفریدیم چراغهای اتوبان از هم سبقت می گیرند و و در مه ناپدید می شوند ... با تلسکوپ به تماشای سیاره بیا هر ستاره واژه ای ست که چیزی از زمانهای گذشته به ما می گوید و گذشته در حال ، حاضر است اگر نخواهی لمس اش کنی... ( ص 52 ) در حرکتی که چایچی برای ایجاد تصاویر ابژه می نماید گاهی به دام ترکیبات اتفاقی کلمات می افتد و به سمت بسط کامل حضور در شعرش پیش می رود و محور کلام تنها به سمت دایره ای از واژگان تصویر ساز پیش می رود و نقش معنا محوری می گیرد. در شعر " تاج خاری از لغات " این نمود روشن است و با یک اپیزود تصویری و گرفتن نمایی از گزاره ای دوگانه بین زبان و اندیشه مولف، مخاطب را سمت تاویلی از پیش تعیین شده فرا خود ( super ego) می برد. رضا چایچی با کشف لحظات شاعرانه و تسلط به زبان خود و استفاده از ایماژ های ناپیدا از دید ، توانسته است به ثبت خود در شعر دهه اخیر کمک کند. ( این مقاله در سال 25/9/1383 در کرمان نوشتم.) سید حمید شریف نیا** pegadis@yahoo.com \|+\| نوشته شده توسط سید حمید شریف نیا در سه شنبه بیست و ششم شهریور 1387 \|


	نگاهي به مجموعه شعر ميثم رياحي *مرا با دیدن این دریاهای مرده کاری نیست* آن اقیانوس پر خروشان اقیانوس من کجاست؟... *هوشنگ ایرانی* **************************** ۱- شاملو می گفت: عدوی تو نیستم انکار توام... اینکه خاشاکی چون باد بلند شده از تخلیه کیسه ای مزبله آدم را به سرفه می اندازد و اینکه پشه هم سرو صدا می کند هرچند وز وز باشد و اینکه " هر گاو / گند چاله دهانی/ آتشفشان روشن خشمی " می شود هم اینکه شکی نیست تا شکی بماند و اینکه تقلیل حوزه های تفکری و استفاده از حربه های دستمالی شده و جنگ و دعوا های زرگری از پا درنمی آوردم نیز پاسخ بی جایی است به آنان که انکار وجود هستند. بی پاسخی من نسبت به دیگرانی که هستی شناسی از باب و وادی تعقل وتفکر و انسان ازحوزه دیداریشان خارج است را تنها و تنها به مثابه کوچکی و کودکی می دانم. نه تاییدشان که رد کسی به وجود و حضور نیاز دارد که نابخردان و نادانان از بی توانیشان مثل گاو در حال ذبح لگد می اندازد نه از سر توانایی .... *************************************** این کار را در سال ۱۳۸۵ در کرمان نوشته شد. تا تو تو با دست ديگرش بياری چشم سفيد خرگوش را تا انتهای زنجير با سل طاعونی ازآب عبور دهی و کنگره مشبک شب را در حجم خيس زنی به سلسله بر گردن بگيری که قلاده نارنجی خرگوش دست را باز می کند در تنگی که دريايی بود ****** آرام تر به من بگو . به من بگو سنگی که در سينه کاشتم گور گلدانی بود که شيهه را با حاشيه تب از نيش عقربی در ماه به ترسيم می کشيد احساس نجيب ماهی دريا را به سرفه وا می داشت دستی قلب خرگوش را از سينه ( به نعل اسبی) دوان دوان برداشت وبر يال زنی گل داد ***************************** ماه ، رو به طرف انگشت اشاره گذاری آرام به " ماه ، حلقه بی انگشت " . ریاحی میثم، انتشارات داستان سرا؛ پاییز 1386 "دیگر برای چه نمی نویسیم؟" ... آیا تاکید بیشتر بر ندیدن پیش درآمد نوشتاری عظیم خواه در ساختهای تاویلی ایجاد نمی کند؟ و بینامتنیت موجود تنیدگی بیشتری نمی یابد؟ ! آیا آنچه می نویسیم به عنوان بخش مهم و جانشین "منیت " هر کدام از ما نقش بازی نمی کند؟ آن بخشهایی از فردیت آدمی که در تظاهرات روزمره بی پاسخ باقی مانده است در فضای هنری زبان نمی گشاید؟ و اینکه اصلن برای چه باید بنویسیم و به قول کافکا از صف مردگان بیرون بزنیم؟ آنچه را که ما می گوییم دیده ایم ، – من ِ خود باور شاعر- واقعن ما حصل دیدن ، بی پیش زمینه ذهنی ماست ؟ یا نتیجه آنچه می خواهیم به مخاطب به زور بخورانیم که " باور کن من می خواهم به شکل دیگری ببینم... " می پذیرم شیوه دیگری در اندیشه و نظاره جهان آغاز میشود که تجربه های ذهنی و درک من از حقیقت را از اختیار صرف خارج کند تا تفکر غیر عقلایی به شیفتگی های فلسفی منتهی نشود . و در نتیجه رویکرد هایی که به دنبال خوانش یک متن به دست می آید بازتاب سازه های ذهنی مخاطب است نه ساختهایی که در تعاملات بین خود فردی و منیت متن ایجاد می شود. به هر حال پاسخ هر چه که باشد( نوشتن از "چرایی نوشتن " و یا ننوشتن از " چرایی نوشتن " ) تنها به مثابه پل میانجی است میان شفافیت ذهنی(subject ) و نهاد درک نشدنی ابژه ها ! این پرسش و پاسخ ها ی خود ساخته ، در اولین نگاهم به کتاب شعر میثم ریاحی و طرح جلد آن از ذهنم گذشت. آنجا که شاعر دیگر نبود و مرگ او ثبت شده بود. به خود گفتم : این که کفن یک شاعر است اما کجای این رنگ ها و تصاویر قابل نفوذ به داخل کتاب( کفن) هستند ؟ اکثر شعرهای کتاب که با هویتی معین و نفوذی موثر زنده اند . چه کنشی بین مخاطب و طرح جلد کتاب است؟ بی وقفه از پرداختن به آن سر باز زدم و تصمیم گرفتم آنچه را که در این کتاب می بینم اجمالن بنویسم و به آنچه نمی بینم اصلن اعتماد نکنم که دیدنی هایم هم زیاد مطمئن نیستند. شاعر کتاب را به 3 فصل تقسیم کرده است و این جدایی تنها در منفصل کردن فهرست وار ، خود را جای می دهند و تفاوتی چشمگیر در گزیده دفتر ها ندیدم. با این حال در دفتر اول ( انگشت روی سنگ ) به شعر هایی طرح گونه با پیوستگی ظاهری بر می خوریم که گاه بخش عمده و ساختار مناسبی به مخاطب ارائه می دهند . تصاویر بدیع و گاه بکر هم نشین روزمرگی کلامی هستند ولی معمولا قربانی تقطیع های پایان پذیرفته و نابجا می شوند. و شب / ستاره چین از چین چین دامنت می گذرد ( ص11 ) و یا رودخانه / در چهره هامان جاری ست / نمی بینیم / شالیزار را / در انگشتانمان ( ص 22 ) تصویر پدیده های نوظهور بخشی از تخیل و عصاره ذهنی شاعر جلوه می کنند و ترکیبات و سطر های زیبا و نسبتا محکمی را پیش رو می گذارد . به طوری که تحولات انتزاعی در بعضی از شعر های دفتر اول دیده می شوند. در شعر شهود ص 45 ، شاعر بیشتر تکیه بر رویکردهای مفهومی دارد و به زیبایی شعر هدایتی آرام و منطقی می دهد . زبان بی واسطه از ترکیبات اضافی و یا وصفی گویای رابطه و پیوند میثم ریاحی با طبیعت زندگیش است. طبیعت برایش مفهوم طبیعی " بودن " را دارد و همان گونه که لمسش می کند به تصویر می کشد. پیاده رو ها / خستگی شان را / به شالیزار می ریزند / و حرف به حرف / می میرند ! / (ص 8 ) نشا ، رودخانه، شالیزار ، کوه ، دریا ( از موتیف های اصلی میثم ریاحی در این کتاب.البته جای تعجب نیست .وقتی دریا را هر روز میبیند مینویسد ش.) و ... . نکته ای که در بیان صور ذهنی و تخیلی میثم ریاحی از طبیعت نظرم را به خود معطوف داشت و زیبایی شعرهایش را بیشتر کرد نپرداختن اغراق آمیز و یا دوری جستن و حس دل مردگی مرسوم در رابطه بین انسان و طبیعت نبود ، بلکه حضور انسان با محوریت تفکر غنایی میان طبیعت است. ( آنچه باعث می شد اگزیستانسیالیست ها به خصوص سارتر پیرامون انسان و تفاوتش با جانداران دیگر " هستنده بودن " را مطرح کنند ) جغرافیایم / جایی میان شن های ساحل است/ نه بازمانده ای از سقوط فصل ها / (ص 26 ) لباسم را / در می آورم / قدم های خسته ام / حرفی ست برای نگفتن / و گمانم / شاید علفی در دریا ( ص 33 ) قلبت را / برهنه می خواهم/ (ص34 ) ریاحی آزمون و خطا می کند و در نهایت ، از تصاویر ساختارهای معنایی تازه و مضمون های بدیع می آفریند. نقطه مهم کتاب که جلوه ای معنامند ، هر چند در گسیختگی های خام ، به مخاطب می دهد همین تصویر سازی در تصویر سازی های دوره ایست که ساختاری با پاسخ های متفاوت و صداهای مشترک ارائه می دهد . شعر راهکارهای خودش را به صورت گفتار ها و بیان لحظات دیداری و حتی جزم اندیشی فلسفی از میان زبان و قواعد مرسوم می یابد. از تمام سراب ها / باخبر م / از تمام عقرب ها / و آب را زیر پیراهنت می خواهم / ... / این روزها قهوه ای می شویم /** باران / بوی سیب می دهد / و کسی / از آسمان نمی میرد / (ص 19 ) تاکید تقدم محتوی بر ساختار اجرایی و حفظ زبان به عنوان وسیله بیانی ، شعر ریاحی را به شعری با گرایشات محتوا گرا تبدیل کرده است. زبان ابزار واقعی بیان قدرت و دیدن تصاویر صرف نیست و آنچه تصویر را می سازد حس جانشینی و معنا آفرینی عناصر روزمره زندگیست . مخاطب در فضایی ناشی از تجربه های فردی و نگره های فلسفی شاعر قرار می گیرد و به باز آفرینی خود ذهنی می پردازد. مرزهایی / از انگشتانتان داریم / در انزوای قوطی کبریت / که ناقوس / نشسته آرام / در انتظار خدایی هرگز / ... / من / از انگشت / گذشته ام . \|+\| نوشته شده توسط سید حمید شریف نیا در دوشنبه هفدهم تیر 1387 \|